Thăm nơi an nghỉ của Nam Phương Hoàng hậu.
Tháng 6/2022, tôi có dịp sang Pháp. Chuyến đi ấy diễn ra chỉ vài ngày sau khi nhà văn Lý Nhân - Phan Thứ Lang qua đời tại TP.HCM. Ông là tác giả của hai cuốn sách: Bảo Đại - Vị hoàng đế cuối cùng và Nam Phương - Hoàng hậu cuối cùng. Tôi đã đến tiễn ông trong ngày cuối cùng, không ngờ vài hôm sau, giữa nước Pháp xa xôi, lại có một cuộc gặp gỡ khác với ông.
Trong siêu thị Thanh Bình của người Việt ở ngoại ô Paris, ở một góc nhỏ bán sách báo, tôi bất ngờ nhìn thấy chính hai cuốn sách ấy vẫn được bày trên kệ với giá 9,9 euro mỗi cuốn. Giữa hàng trăm đầu sách, tôi lại bắt gặp tác phẩm của người vừa nằm xuống. Tôi coi đó như một cái duyên. Và cũng từ khoảnh khắc ấy, tôi quyết định thực hiện điều mình đã nghĩ đến từ lâu: đến Chabrignac, ngôi làng nhỏ cách Paris gần 460 km, nơi Nam Phương Hoàng hậu yên nghỉ suốt hơn nửa thế kỷ.
Nam Phương Hoàng hậu tên thật là Nguyễn Hữu Thị Lan, sinh năm 1914 tại Gò Công trong một gia đình giàu có bậc nhất Nam Kỳ. Ông ngoại bà là Huyện Sỹ, người được nhắc đến trong câu “Nhất Sỹ, Nhì Phương, Tam Xường, Tứ Hỏa”. Mười hai tuổi, bà sang Pháp học tại trường Couvent des Oiseaux, một trường nữ danh tiếng ở Paris. Sau khi tốt nghiệp tú tài, bà trở về Việt Nam và gặp vua Bảo Đại trong một buổi dạ tiệc tại Đà Lạt. Mối tình của họ nhanh chóng đi đến hôn nhân.
Ngày 20/3/1934, lễ cưới được tổ chức tại Huế. Ngay trong ngày cưới, Nguyễn Hữu Thị Lan được sắc phong Hoàng hậu với tôn hiệu Nam Phương, nghĩa là “Hương thơm phương Nam”. Đây là một biệt lệ trong lịch sử triều Nguyễn. Suốt mười hai đời vua trước đó, các chính cung chỉ được phong Hoàng hậu sau khi qua đời. Theo ông Phạm Khắc Hòe, Đổng lý Ngự tiền Văn phòng của vua Bảo Đại, Nam Phương là người kín đáo, trầm tĩnh, ham đọc sách và có chiều sâu hơn là thích hưởng thụ cuộc sống xa hoa.
Không chỉ là Hoàng hậu, bà còn tích cực tham gia các hoạt động xã hội. Bà bảo trợ cô nhi viện, giúp đỡ người nghèo, khuyến học, xây trường học và cổ vũ giáo dục phụ nữ. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, tại Huế, bà là người đầu tiên tự nguyện tháo toàn bộ nữ trang bằng vàng đang đeo để ủng hộ “Tuần lễ Vàng” do Chính phủ cách mạng phát động. Khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược Việt Nam, bà còn gửi thư đến bạn bè quốc tế để phản đối cuộc chiến. Đó là những chi tiết ít khi được nhắc đến khi nói về cuộc đời Nam Phương Hoàng hậu.
Năm 1947, bà cùng các con sang Pháp sinh sống. Sau nhiều năm ở Cannes, năm 1958 bà chuyển về lâu đài Domaine de la Perche tại Chabrignac, một ngôi làng nhỏ chỉ khoảng năm trăm dân, nằm giữa vùng quê Corrèze. Cuộc sống của bà từ đó rất lặng lẽ. Bà sống giữa trang trại rộng lớn, chăm sóc gia súc, đọc sách, dự lễ nhà thờ và nuôi dạy các con. Vua Bảo Đại rất hiếm khi ghé thăm.
Một buổi chiều tháng Sáu năm 2022, tôi đứng trước nghĩa trang nhỏ của làng Chabrignac. Nghĩa trang nằm trên một ngọn đồi, cạnh trụ sở chính quyền địa phương. Mộ Nam Phương Hoàng hậu rất giản dị. Trên bia đá khắc dòng chữ Hán: “Đại Nam Nam Phương Hoàng hậu chi mộ”. Phía dưới là tên khai sinh bằng tiếng Pháp: Jeanne-Mariette Nguyễn Hữu Hào cùng năm sinh, năm mất. Không có sự lộng lẫy của một bậc mẫu nghi thiên hạ. Chỉ có một tấm ảnh chân dung nhỏ, hai phù điêu và những chậu hoa được ai đó chăm sóc cẩn thận.
Rời nghĩa trang, chúng tôi tìm đến lâu đài Domaine de la Perche, nơi bà sống những năm cuối đời. Lâu đài chỉ cách nghĩa trang hơn một cây số. Cổng đóng kín nhưng khuôn viên vẫn được gìn giữ khá nguyên vẹn. Con đường phía sau mang tên Rue de l’Impératrice, nghĩa là “Đường Hoàng hậu”, như một cách người dân địa phương ghi nhớ người phụ nữ Việt Nam từng sống ở đây.
May mắn, chúng tôi gặp ông Marcel Boudy, cựu thị trưởng Chabrignac. Ông kể rằng khi Nam Phương Hoàng hậu qua đời năm 1963, ông mới 14 tuổi nhưng vẫn nhớ rất rõ đám tang hôm ấy. Theo lời ông, cả làng đều yêu quý bà vì sự giản dị, hiền hậu và chân thành. Người dân coi đó là niềm tự hào khi một ngôi làng nhỏ của nước Pháp từng có một “Hoàng hậu An Nam” sinh sống.
Ông cũng kể một chi tiết khiến tôi suy nghĩ rất lâu. Quan tài của Nam Phương Hoàng hậu khi ấy được làm bằng kẽm để chuẩn bị đưa về Việt Nam, nhưng cuối cùng việc hồi hương không thực hiện được nên bà được an táng tại Chabrignac. Sinh thời, bà cũng từng bày tỏ mong muốn được trở về quê hương và yên nghỉ bên cha mẹ ở Đà Lạt, nhưng điều đó không thành hiện thực.
Trong chuyến đi này, tôi còn đến viếng mộ vua Bảo Đại và vua Hàm Nghi. Ba con người, ba số phận khác nhau nhưng đều nằm lại trên đất Pháp. Lịch sử luôn có nhiều cách nhìn và mỗi nhân vật đều gắn với những tranh luận của thời đại mình. Nhưng khi đứng trước những ngôi mộ ấy, tôi không còn nghĩ nhiều đến những phán xét. Chỉ thấy một chút bùi ngùi. Dẫu họ từng ở vị trí nào trong lịch sử, thì cuối cùng cũng chỉ là những con người xa xứ, yên nghỉ nơi đất khách. Và tôi vẫn mong rằng, nếu một ngày nào đó có đủ điều kiện và phù hợp với nguyện vọng của gia đình, họ sẽ được trở về an nghỉ trên chính quê hương Việt Nam