Hành trình hiền nhân mở cõi phương Nam

Mới đây, triển lãm và tọa đàm với chủ đề “Hiền nhân mở cõi – Từ chọn đất lập làng đến nếp nhà hôm nay” do Trung tâm Lưu trữ quốc gia khu vực II, Hội quán các bà mẹ tại Thành phố Hồ Chí Minh và Trung tâm Văn hóa Nếp Xưa phối hợp tổ chức đã mở ra những góc nhìn giàu giá trị về lịch sử khai phá phương Nam.

Theo thông tin được Báo Đồng Nai đăng tải ngày 31/10/2026, chương trình quy tụ các chuyên gia trong lĩnh vực lịch sử, kiến trúc, quy hoạch và nhiếp ảnh, cùng nhìn lại hành trình hình thành những cộng đồng cư dân, thiết chế văn hóa và không gian sinh sống trên vùng đất phương Nam.

Dấu ấn các chúa Nguyễn và danh tướng Nguyễn Hữu Cảnh trong hành trình mở cõi

Từ cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII, cùng với quá trình phát triển của Đàng Trong, nhiều lớp lưu dân người Việt đã tiến về phương Nam, tìm kiếm vùng đất sinh sống, khai khẩn ruộng vườn và xây dựng xóm làng.

Dưới thời các chúa Nguyễn, quá trình mở rộng không gian quản lý và phát triển vùng đất phía Nam từng bước được tổ chức, tạo nền tảng cho sự hình thành những trung tâm dân cư, kinh tế và văn hóa mới.

Năm 1679, chúa Nguyễn cho phép các nhóm người Hoa do Dương Ngạn Địch và Trần Thượng Xuyên dẫn đầu đến định cư, khai khẩn và phát triển hoạt động thương mại tại những vùng đất phương Nam.

Đặc biệt, năm 1698 đánh dấu một cột mốc quan trọng khi chúa Nguyễn Phúc Chu cử danh tướng Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược vùng đất phía Nam.

Với tầm nhìn tổ chức và quản lý, Nguyễn Hữu Cảnh đã thiết lập phủ Gia Định, thành lập huyện Phước Long với dinh Trấn Biên và huyện Tân Bình với dinh Phiên Trấn. Ông đồng thời thúc đẩy việc chiêu mộ dân cư, khai khẩn đất đai, lập làng xã, xây dựng bộ máy hành chính và quản lý hộ tịch, ruộng đất.

Những quyết sách ấy có ý nghĩa vượt xa một cuộc kinh lược thông thường, góp phần đưa vùng đất đang trong quá trình khai phá vào hệ thống quản lý hành chính của chính quyền Đàng Trong, tạo tiền đề cho sự phát triển lâu dài của vùng Đồng Nai – Gia Định và toàn khu vực Nam Bộ.

Đối với cộng đồng họ Nguyễn Việt Nam, danh tướng Nguyễn Hữu Cảnh không chỉ là một nhân vật lịch sử tiêu biểu mang họ Nguyễn, mà còn là biểu tượng của tinh thần tận tụy với đất nước, tài năng tổ chức và trách nhiệm trước vận mệnh quốc gia.

Tiếp nối tiến trình ấy, năm 1708, vùng Hà Tiên do Mạc Cửu gây dựng được đặt dưới quyền bảo hộ và quản lý của chúa Nguyễn, góp phần củng cố sự hiện diện của chính quyền Đàng Trong tại khu vực Tây Nam.
 

Mở đất không chỉ bằng ý chí mà còn bằng nhân nghĩa và sự hòa hợp

Một trong những giá trị đáng chú ý được làm rõ tại tọa đàm là cách tiền nhân xây dựng đời sống cộng đồng trên vùng đất mới.

Phương Nam thuở trước có điều kiện tự nhiên phong phú nhưng cũng đầy thử thách. Sông ngòi chằng chịt, rừng rậm, đầm lầy, khí hậu khắc nghiệt và những hiểm nguy từ thiên nhiên đòi hỏi con người phải có khả năng thích nghi, lao động bền bỉ và hợp tác để tồn tại.

Theo những phân tích tại chương trình, quá trình hình thành xã hội Nam Bộ gắn liền với sự giao lưu, cộng cư và tiếp biến văn hóa giữa người Việt với các cộng đồng Khmer, Chăm, Hoa, Xtiêng và nhiều nhóm cư dân khác.

Mỗi cộng đồng mang đến những tri thức và kinh nghiệm riêng. Người Khmer có kinh nghiệm canh tác thích nghi với môi trường sông nước; người Chăm có truyền thống đi biển và kỹ thuật nông nghiệp; người Hoa góp phần phát triển thương mại, cảng thị và nghề thủ công; các cộng đồng cư dân bản địa có vốn hiểu biết quý giá về địa hình, rừng núi và điều kiện tự nhiên.

Sự tương tác ấy đã góp phần tạo nên một Nam Bộ vừa đa dạng về văn hóa, vừa có những giá trị chung về nghĩa tình, tinh thần cởi mở và khả năng gắn kết cộng đồng.

Đó cũng là bài học lịch sử có ý nghĩa sâu sắc: Giá trị của hành trình mở cõi không chỉ nằm ở việc mở rộng không gian lãnh thổ, mà còn ở khả năng xây dựng một xã hội có tổ chức, biết dung hòa khác biệt và cùng hướng đến cuộc sống ổn định, phát triển.

Từ dấu tích lịch sử đến di sản văn hóa hôm nay

Hành trình mở cõi phương Nam còn để lại những di sản phong phú trong kiến trúc, tín ngưỡng, tổ chức làng xã và đời sống văn hóa.

Tại tọa đàm, kiến trúc sư Tôn Thất Liêm nhấn mạnh những bài học từ cách lựa chọn địa thế, tổ chức không gian và quy hoạch đô thị của tiền nhân, đặc biệt là giá trị quy hoạch kinh thành Huế.

Kiến trúc sư Nguyễn Trần Trọng Nghĩa đề cập đến vai trò của đình làng trong đời sống cộng đồng, nơi lưu giữ ký ức, tín ngưỡng và các giá trị truyền thống qua nhiều thế hệ.

Nhà báo, tác giả Trần Hữu Phúc Tiến phân tích quá trình hình thành xóm làng, những khó khăn của cư dân thời khai phá và sự giao thoa văn hóa trong lịch sử Nam Bộ. Trong khi đó, nhiếp ảnh gia Minh Hòa góp thêm góc nhìn về di sản thông qua những hình ảnh phản ánh dấu vết thời gian và vẻ đẹp của đất nước.

Đáng chú ý, những tư liệu lịch sử liên quan đến quá trình xác lập và quản lý vùng đất phương Nam còn được ghi chép trong chính sử triều Nguyễn, trong đó có hệ thống Mộc bản triều Nguyễn.

Khối tư liệu quý giá này đã được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thế giới năm 2009, trở thành nguồn sử liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu và bảo tồn lịch sử dân tộc.
 

Gìn giữ di sản tiền nhân – Trách nhiệm của cộng đồng họ Nguyễn Việt Nam

Nhìn lại hành trình mở cõi phương Nam, có thể thấy những đóng góp của các chúa Nguyễn, danh tướng Nguyễn Hữu Cảnh và nhiều thế hệ tiền nhân đã trở thành một phần quan trọng trong tiến trình hình thành, phát triển đất nước.

Đối với cộng đồng họ Nguyễn Việt Nam, việc tìm hiểu những dấu ấn lịch sử ấy không đơn thuần nhằm tôn vinh các nhân vật cùng dòng họ, mà quan trọng hơn là nhận thức đầy đủ những giá trị mà cha ông đã đóng góp cho quốc gia, dân tộc.

Mỗi di tích, mỗi gia phả, mỗi câu chuyện về một bậc tiền nhân đều có thể trở thành một mắt xích quý giá trong hành trình kết nối lịch sử gia đình, dòng họ với lịch sử đất nước.

Vì vậy, công tác sưu tầm, nghiên cứu, bảo tồn gia phả, tư liệu Hán Nôm, di tích thờ tự và những câu chuyện lịch sử địa phương cần được quan tâm, kết nối và phát huy bằng phương pháp khoa học, trên cơ sở tôn trọng sự thật lịch sử.

Thông qua hoạt động kết nối, gìn giữ và lan tỏa giá trị truyền thống, Cổng Thông tin Cộng đồng Họ Nguyễn Việt Nam mong muốn góp phần đưa những câu chuyện về tiền nhân đến gần hơn với các thế hệ con cháu, đặc biệt là người trẻ.

Hành trình mở cõi của cha ông đã đi qua nhiều thế kỷ, nhưng hành trình gìn giữ, phát huy và trao truyền những giá trị ấy vẫn đang tiếp diễn.

Bởi điều quý giá nhất mà tiền nhân để lại không chỉ là những vùng đất được khai phá, những ngôi đình được dựng xây hay những trang sử được ghi chép, mà còn là tinh thần trách nhiệm, lòng nhân nghĩa, ý chí vươn lên và khát vọng xây dựng một đất nước Việt Nam trường tồn, thịnh vượng.

Đó cũng chính là những giá trị mà các thế hệ con cháu họ Nguyễn hôm nay cần tiếp tục trân trọng, kế thừa và phát huy trong sự nghiệp xây dựng quê hương, đất nước.
 

Nguồn thông tin tham khảo: Bài “Hành trình ‘hiền nhân mở cõi’” của tác giả Thùy Trang, Báo Đồng Nai, ngày 31/10/2026; kết hợp tư liệu lịch sử về danh tướng Nguyễn Hữu Cảnh và Mộc bản triều Nguyễn.